Home / VĂN HÓA ĐỜI SỐNG / Hát hò khoan xứ Quảng

Hát hò khoan xứ Quảng

Hát hò khoan xứ QuảngTrên bước đường mở cõi về phương Nam, người dân ở các tỉnh phía Bắc đã mang theo nhiều nét đẹp văn hóa, được người dân xứ Quảng đón nhận, bồi đắp và sáng tạo thành những hình thức văn nghệ dân gian độc đáo. Hát hò khoan xứ Quảng ra đời trong xu hướng đó và con người ở vùng đất hiếu học này hết sức ưa chuộng. Không một người con đất Quảng nào lại không thuộc dăm ba câu hò khoan, còn những người say mê ngồi hát hò khoan quên cả ngày giờ thì nhiều vô số.

Trải qua từng giai đoạn lịch sử, hò khoan xứ Quảng cũng liên tục phát triển để phù hợp với hoàn cảnh thực tế. Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, hò khoan xứ Quảng được vận dụng vào công tác binh địch vận và còn có tên là “ hò địch vân”. Hát hò khoan thể hiện sâu sắc tinh thần đấu tranh kiên cường bất khuất của bộ đội và nhân dân ta trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng miền Nam, thống nhất nước nhà.

Hò khoan xứ Quảng gồm có hò trên sông nước và hò trên cạn. Hò trên sông nước có hò chèo thuyền, hò đua thuyền. Hò trên cạn có hò giã gạo, hò đi cấy, hò xay lúa… Một cuộc hát hò khoan thường có hai bên nam, nữ trải qua 3 chặng: hát chào, hát vào cuộc và hát nhân ngãi.

Hát chào là chặng mở đầu, nhạc điệu tưng bừng, nhộn nhịp và chứa chan bao tình cảm gọi mời.

Nữ: Tới đây tôi mở lời chào

Chào Nam chào Bắc chưa biết chào ai

Chào người ngang vế, chào kẻ ngang vai

Ai có ân thâm nghĩa trọng lắng nghe câu chào.

Nam: Anh chào bên nam thì mắc lòng bên nữ

Anh chào quân tử thì bỏ bạn thuyền quyên

Cho anh chào chung một tiếng kẻo chào riêng khó chào.

Câu hát chào trong hò khoan xứ Quảng thường tự nhiên, vồn vã, chân thành. Sau khi đã chào thì được bạn hát mời vào cuộc hát:

Vô đây, bớ bạn vô dây

Trầu cau một hộp đem xây trên bàn

Tội chi đứng sá ngồi đàng

Sương sa lụy nhỏ, cảm thương hàn ai nuôi!

Hát hò khoan xứ Quảng 1Cuộc hát bước sang chặng thứ hai: hát vào cuộc. Đây là chặng quan trọng nhất và có nhiều bước như hát đố, hát đối. Trong cuộc hát thường bên nam xướng trước, bên nữ họa lại sau, nhưng cũng có khi bên nam nhường cho bên nữ xướng trước. Họ hát đố về những kiến thức phổ thông hoặc những tên đất, tên làng, tên công cụ sản xuất, sản phẩm nông nghiệp hoặc tên công trình xây dựng trên quê hương:

Nữ: Gặp anh hùng xin hỏi anh hùng

Cầu chi đi mười hai tháng phân cho cùng thiếp nghe?

Nam: Kim Liên, Thủy Tú, Vĩnh Điện cho chí Câu Lâu

Quảng Nam ta có mấy cái cầu dài thay!

Chỉ đi chưa tới nửa ngày

Lẽ mô có lẽ đi rày một năm?

Bạn hỏi ta, nghĩ lại cũng nhằm

Cầu chi đi mười hai tháng? Có cầu Giáp Năm đó bạn tề!

Câu hát là một lối chơi chữ đồng nghĩa, lấy chữ “giáp năm” (tròn 12 tháng) để nói về một địa danh ở xã Điện An, huyện Điện Bàn. Cũng lắm khi hai bên dùng những kiến thức bác học để đố nhau:

Nữ: Tiếng chàng học hết Ngũ Kinh

Đến em hỏi Lưu Bình con ai?

Nam: Thiếp hỏi chàng, chàng phải nói ra

Lưu Bình là con ông Lưu… Hủ ở Thanh Hà mới gánh lên.

Anh con trai này rất thông minh, dùng chữ gần nghĩa để né tránh câu hỏi lắt léo của đối phương. Đây là giai đoạn thử thách nên người ta còn hát đối để thử tài, đấu trí. Yếu tố căn bản của hát đối là sử dụng nghệ thuật chơi chữ. Trong hò khoan xứ Quảng có nhiều câu hát đối rất hay và được hát đối lại rất chỉnh:

Nam: Con vịt nó kêu “cặp cặp”

Nó kêu không hồi không chặp

Nó kêu khắp cả dòng sông

Nó kêu đào hoa giang thượng tương chiếu hồng

Nguyện làm sao đó vợ đây chồng cân đôi

Đành rằng nó kêu “cặp” nhưng mồ côi một mình.

Nữ: Con gà nó kêu “chiếc chiếc”

Nó kêu như tha thiết

Nó kêu riết cả năm canh

Nó kêu giang đầu lũy thủy bất vị thanh

Trời kia sao khéo để duyên lành nhởn nhơ

May mô hội ngộ tình cờ

Tuy rằng nó kêu “chiếc” nhưng bây chừ thành đôi.

… Khi đã qua thử thách và hiểu được lòng nhau thì tình cảm đôi bên bắt đầu nảy nở. Lời hát trở nên đằm thắm, mặn nồng và cuộc hát hò khoan chuyển sang chặng hát nhân ngãi.

Nam: Cầm tay em như ăn bì nem gỏi cuốn

Được dựa lưng nàng như được uống rượu ngon.

Nữ: Đêm khuya trăng tỏ gió thanh

Bốn bề vắng lăng cùng anh dựa kề

Cùng nhau cất một tiếng thề

Thề sơn cùng thủy tận chớ hề sa tâm

Nguyện cùng nhau hai chữ sắt cầm.

Tiến trình một cuộc hát hò khoan xứ Quảng cũng diễn ra như một cuộc tình đôi lứa, tức là có đủ các bậc cung tình cảm từ ướm hỏi đến trao gởi yêu thương và thề non hẹn biển… Cho tới khi đêm đã dần tàn, hai bên cũng chuyển sang hát tiễn với biết bao bùi ngùi lưu luyến:

Nữ: Bạn ra về, lòng ta khô héo

Bạn ra về, không lẽ ta kéo ta kêu

Nghiêng tai giữa gió ta bảo nhỏ một điều

Ai xa mặc họ, hai đứa mình nghèo đừng xa.

Nam: Hai đứa mình nghĩa nặng tình thâm

Nam buồn lá liễu, mưa dầm đọt lê

Thôi thôi đó ở đây về

Đừng rưng rưng lệ ngọc, anh rủ ê gan vàng. 

Họ bịn rịn chia tay, nôn nao cho công việc đồng áng của một ngày mới quyến luyến tiễn nhau trong ngổn ngang niềm thương nỗi nhớ.

Ngày xưa, những làn điệu hò khoan xứ Quảng đã làm cho bao lứa đôi nên vợ nên chồng và có một vị trí hết sức quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân sở tại. Tiếc rằng, trong nhịp sống hiện đại hôm nay, hò khoan xứ Quảng không còn thịnh hành như xưa. Lớp trẻ bây giờ không còn nặng lòng với các làn điệu hò khoan. Những cuộc hát hò khoan ngày càng  vắng dần, vắng dần trong thực tế và có nguy cơ bị mờ nhạt. Thiết nghĩ, ngành chức năng có những công trình nghiên cứu, bảo tồn và phát huy tác dụng của thể loại văn nghệ dân gian đặc biệt này.

Thang Thi

Check Also

Dốc tình

DỐC TÌNH

     Đà lạt im lìm, Đà Lạt sao mà nhiều dốc, những con dốc …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *