Home / QUY HOẠCH - KIẾN TRÚC - XÂY DỰNG / KIẾN TRÚC / Người Cor và vốn di sản văn hóa dân tộc

Người Cor và vốn di sản văn hóa dân tộc

Đồng bào Cor sinh sống ở xã Trà Kót, huyện Bắc Trà My, Quảng Nam chiếm 97%. Sau mùa thu hoạch, người Cor tổ chức ăn tết mùa. Tiếng chiêng ngày hội đã vang lên khắp núi rừng. Được sự hỗ trợ của huyện Bắc Trà My, từ ngày 8 đến 11 tháng 3, đồng bào Cor nơi đây tổ chức lễ hội văn hóa rất hoành tráng, ghi đậm dấu ấn của một tộc người cư trú ở Trường Sơn.

Người Cor và vốn di sản văn hóa dân tộc

Xã Trà Kót nằm ở phía đông nam huyện Bắc Trà My, dân số hơn 1200 người, chủ yếu là người Cor. Theo tìm hiểu của chúng tôi, người Cor ở đây là một nhánh người Cor huyện Trà Bồng, tỉnh Quảng Ngãi. Chỉ cần vượt qua ngọn núi Răng Cưa với cao trên 1000 mét là đến được Trà Bồng. Người Cor ở Trà Kót vẫn duy trì mối quan hệ với người Cor bên kia núi.

Khi đến xã Trà Kót, tình cờ chúng tôi gặp nhạc sỹ Dương Trinh về thăm mẹ và em trai Dương Lai. Người Cor ở đây nói, đây là gia đình nghệ nhân. Ai cũng biết hát, biết đánh đàn. Đã gần 30 năm hoạt động ở lĩnh văn hóa nghệ thuật trên địa bàn Trà My, bây giờ anh chuyên tâm nghiên cứu văn hóa và sáng tác ca khúc. Mẹ của anh – nghệ nhân Má Lương là một trong số rất ít những nghệ nhân Cor còn biết sử dụng kèn a máp – nhạc cụ dành riêng cho phụ nữ. Qua tiếng kèn, bà muốn nhắc lại các con của mình rằng, người Cor nuôi con bằng sữa mẹ hòa vào những làn điệu dân ca ngọt ngào. Sống trong không gian khá hiện đại nhưng gia đình này vẫn duy trì được sinh hoạt truyền thống của người Cor. Phải chăng đây là yếu tố cơ bản để người Cor giữ gìn vốn văn hóa truyền thống lâu đời của đồng bào mình?

Tiếng A Máp là tiếng lòng của người phụ nữ Cor. Nhạc cụ này có nguy cơ bị thất truyền khi những nghệ nhân lớn tuổi lần lượt qua đời. Vì vậy, cần phải truyền dạy lại cho con cháu trong làng. Họ đã có nhiều cơ hội ra khỏi không gian của làng để tiếp nhận sự thay đổi bên ngoài. Nhưng khi về đến làng, họ đã sống với những gì mà ông bà đã sống.

Để giữ gìn vốn âm nhạc, các nghệ nhân cao tuổi tự nhận trách nhiệm về mình. Những nghệ nhân như Má Lương, Má Năm luôn tìm đến các cô gái trong làng để dạy thổi kèn a máp. Để học được loại nhạc cụ này không thể tính bằng đơn vị ngày mà phải tính bằng năm. Dù chỉ một ống nhỏ làm từ cây đót nhưng để sử dụng thành thạo không dễ chút nào. Cần có tình yêu, sự kiên trì và sự tinh tế mới hiểu được người thổi nói gì qua hơi thổi. Má Lương và Má Năm vẫn nhẫn nại truyền nghề cho các cô gái trẻ.

Người Cor có truyền thống làm rẫy. Đến nay, phương thức sản xuất truyền thống vẫn còn tồn tại. Tuy mỗi gia đình đều sở hữu tài sản riêng nhưng tính cộng đồng ở đây rất bền chặt. Nhà nào có việc, dân làng tự nguyện đến phục giúp như việc nhà mình. Theo quan niệm, rẫy người Cor được các vị thần cai quản vào bảo trợ nên chủ rẫy phải làm lễ cúng rẫy sau mỗi mùa thu hoạch. Người Cor rất lạc quan để xua tan cái gian khó của đời thường. Xen vào những tiếng cười rất hồn nhiên là những làn điệu dân ca rất thô mộc. Tiếng hát luôn theo người Cor khắp các đường làng đến rẫy nương.  Chính lao động là nguồn gốc ra đời của nhiều làn điệu dân ca, nhiều nhạc cụ  độc đáo. Đến nay, người Cor còn lưu giữ được 6 làn điệu dân ca nguyên bản  và hơn 10 loại nhạc cụ.

Sau khi cây nêu dựng xong, dân làng bắt đầu ăn Tết mùa. Không khí lễ hội đang ngập tràn xã Trà Kót. Khi già làng hát cúng Clu xong, một đại tiệc cồng chiêng bắt đầu. Cồng chiêng Cor có sức mạnh đến lạ kỳ. Dù chỉ 2 chiêng và một trống nhưng các nghệ nhân đã biến tấu thành nhiều bài chiêng. Trái với sự mạnh mẽ của người đánh chiêng, các cô gái nhẹ nhàng, uyển chuyển trong điệu múa. Đồng bào Cor thường so sánh sức mạnh của núi rừng và mềm mại của dòng nước vào cồng chiêng. Đây là hai yếu tố cơ bản gắn bó mật thiết với đời sống của người dân vùng cao. Khái niệm “đường núi và đường nước” trong cồng chiêng Cor qua lời của nhạc sỹ Dương Trinh là một phát hiện mới tạo nên nét độc đáo trong hệ thống cồng chiêng Cor.

Nét độc đáo nữa trong cồng chiêng của người Cor đó là hình thức đấu chiêng. Hai nghệ nhân thi đấu nhưng thực chất là biểu diễn; trống làm trọng tài, phần thưởng là cưới được cô gái đẹp của làng hay là những món quà tinh thần. Đến nay, tục đấu chiêng bị mai mọt nhưng khi biểu diễn, các nghệ nhân vẫn giữ được cái hồn, cái chất của tục đấu chiêng  xưa.

Theo truyền thống, người Cor ăn tết mùa vào tháng 12 hằng năm khi thu hoạch xong. Đây còn là dịp để dân làng tri ân với thần linh và tưởng nhớ về ông bà. Tết mùa là ngày con cháu đoàn tụ, cùng vui chơi múa hát thâu đêm. Người Cor không có nhiều lễ hội, Tết mùa là những ngày lễ lớn nhất và quan trong nhất trong chu kỳ một năm. – Già làng Trần Văn Hành cùng mọi người chuẩn bị lễ ăn tết. Với người Cor, già làng được ví như cây cột chính của ngôi nhà. Những quyết định của già làng có ảnh hưởng lớn đến người dân trong làng. Già làng là người hát cúng chính trong bài cúng Clu. Thay mặt dân làng, già làng bắt nhịp cầu đến các vị thần và tổ tiên ông bà.

Hệ thống nhạc cụ của người Cor khá phong phú. Kèn a máp, sáo ta lía, đàn vơ ró, đà ka đốc và kể cả đàn đá là những nhạc cụ phố biển trong đời sống nghệ thuật của người Cor. Nếu đàn đá của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên ra đời trong giai đoạn cổ sơ, có giá trị lịch sử thì đàn đá của người Cor được chỉ mang tính nghệ thuật. Ngày nay, các nghệ nhân có thể chế tác một bộ đàn đá mà không tốn quá nhiều thời gian. Nhạc cụ này có 7 viên tương ứng với 7 nốt nhạc, có thể đệm theo những làn điệu dân ca của người Cor.  Nhạc cụ của người Cor không đơn thuần là để mang đến niềm vui mà còn là phục vụ cho tín ngưỡng tâm linh. Trống đất là nhạc cụ độc đáo nhất chỉ có người Cor mới có. Trống đất dùng để cầu mưa khi trời hạn hán. Người làm trống đất phải là người có uy tín trong cộng đồng làng. Khi đánh trống đất phải thành tâm thì mới có hiệu nghiệm. Đây được xem là nhạc cụ cổ xưa nhất của đồng bào cư trú ở địa bàn Trường Sơn – Tây Nguyên.

Khi đôi trai gái biết yêu, họ thường hát đối đáp tự tình trong làn điệu Xa dru. Lời hát trong sáng, giàu chất ẩn dụ để bày tỏ tình. Nếu người Cơ Tu có hát Lý Bô bốp, Hrê có ca lêu, ca choi, Xơ đăng có ting ting thì làn điệu Xa dru là làn điệu dân ca tiêu biểu nhất của người Cor. Làm thế nào để giữ gìn những làn điệu dân ca này? Người Cor không đưa ra những giải pháp mang tính bài vở cũng như không có những đề án quy mô lớn, các nghệ nhân nơi đây thường làm cho trẻ con thích, đam mê và rồi tự học ở các nghệ nhân lớn tuổi.

Những gì đang diễn ra ở ngôi làng người Cor là bài học: sự phát triển bền vững của một cộng đồng cần phải giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Có rất nhiều cách để bảo tồn văn hóa nhưng xem ra, làm thế nào để mạch nguồn văn hóa ngấm sâu vào mỗi thành viên trong cộng đồng làng là cách làm quan trọng nhất. Đó cũng là bài học mà người Cor ở Trà Kót đã làm suốt nhiều năm qua. Cơn lốc văn hóa đã cuốn bay những ngôi nhà sàn truyền thống của người Cor nhưng thật may mắn họ đã nhận diện được. Trong sâu thẳm mỗi con người hôm nay, họ đã kịp giữ lại một phần văn hóa của cha ông.

Check Also

1_625345

ĐÔ THỊ BIỂN VIỆT NAM – TIẾP CẬN VẤN ĐỀ VÀ SUY NGẪM VỀ ĐƯỜNG HƯỚNG PHÁT TRIỂN

Việt Nam minh châu trời Đông Việt Nam nước thiêng tiên rồng Non sông như …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *