Home / VĂN HÓA ĐỜI SỐNG / Tiếng nước tôi… từ thuở nằm nôi!

Tiếng nước tôi… từ thuở nằm nôi!

Niềm tự hào TIẾNG VIỆT  và cảm hứng TIẾNG ANH với hai câu thơ lục bát của Đại thi hào Nguyễn Du trong trích đoạn “Kiều tái hội Kim Trọng”. Bài viết của tác giả Nguyễn Duy Huyên viết trên tạp chí Người Xây dựng, tạp chí xin được đăng lại với tít bài do BBT đặt.

Nghe nói: trong tiệc tiễn Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng nhân kết thúc chuyến thăm Mỹ của ông, Ngài Phó Tổng thống Mỹ đã cố gắng phát âm bằng tiếng Việt để đọc hai câu thơ lục bát của Đại thi hào Nguyễn Du: trích đoạn “Kiều tái hồi Kim Trọng”:

“Trời cho còn có hôm nay

Tan sương mặt đất vắn mây giữa trời

Gặp nhau tay bắt mặt cười

Trăng rằm lại đẹp hơn mười rằm xưa!”

Phó Tổng thống Mỹ muốn biểu hiện sự hiểu biết, trân trọng đối với nền văn hóa Việt Nam và bày tỏ thiện ý mong muốn quan hệ Việt – Mỹ “sang trang”: Khép lại quá khứ, hướng tới tương lai”. Mới hay: Các quốc gia trên thế giới muốn xây dựng vun đắp tăng cường hữu nghị, hiểu biết lẫn nhau, đều phải nghiêm túc tìm hiểu, nghiên cứu, trân trọng lịch sử, nền văn hóa lâu đời của mỗi quốc gia, dân tộc.

a4_hcjq

Sự kiện ý nghĩa nói trên bỗng nhiên đưa ta chìm sâu vào suy nghĩ về sự giao thoa của NGÔN NGỮ – Một đặc trưng tiêu biểu quan trọng của văn hóa – giữa các dân tộc đồng thời cũng phản ánh cả sự giao thoa về  ngôn ngữ và tôn giáo trong văn hóa”.

Trước hết, xuất phát từ câu thơ Nguyễn Du: “Trời cho còn có hôm nay” – TRỜI ở đây không đơn thuần chỉ là chủ ngữ trong câu mà biểu hiện một quan niệm, triết lý tín người sâu xa của người Việt là: “nhờ Trời”, ƠN GIỜI ban mà có ngày hội ngộ “Tái hồi giữa Kiều và Kim Trọng (chứ bản thân chủ quan của cả Kiều và Kim Trọng nếu không có TRỜI cho, GIỜI thương thì cá nhân muốn tái hồi cũng không làm gì được!)

Đó cũng là triết lý của đạo PHẬT: “ở hiền” thì TRỜI PHẬT độ trì cho “gặp lành”. TRỜI  ở đây cũng không phải là một chủ ngữ có tính hiện thực vật chất mà chỉ là một khái niệm tín ngưỡng trừu tượng.

Phải chăng PHÍA Mũ khi tìm hiểu nghiên cứu sâu xa về ngôn ngữ, tín ngưỡng, tôn giáo trong nền văn hóa của Việt Nam mà những nhà tri thức – văn hóa Mỹ đã tham mưu cho Phó Tổng thống Mỹ cách ứng xử ngoại giao khi vận dụng thơ Nguyễn Du để ngụ ý một điều là: “Việt Nam và Mỹ đều là CON NGƯỜI do chúa TRỜI sinh ra!  Có thể vì điều là “người trần mắt thịt” nên u mê “một thời bất cập”, đối kháng nhau, không hiểu nhau, không khoan dung nhau, bất hòa bất đồng không phân biệt đúng sai thắng thua… Nay nhờ TRỜI, ơn GIỜI khai sáng mới nhận ra nhau nên trời quang mây tạnh và gặp nhau tay bắt mặt mừng?

Còn phía TA đó thì vận dụng truyền thống của vua Quang Trung Nguyễn Huệ: sau khi đại phá quân Thanh, khôi phục nền độc lập rồi, lại không chấp nê thắng thua mà sẵn lòng vui vẻ trải chiếu, phát lương, cấp ngựa cho quân nhà Thanh rút về cố quốc! Đó là triết lý “từ, Bi, Hỉ, Xả” của Đạo Phật!

Nếu nhìn từ góc độ tín ngưỡng tôn giáo của đạo  THIÊN CHÚA chúng ta đều biết: trên mỗi tờ Đô la Mỹ đều có in đậm dòng chữ “IN GOD WE TRUST” – tiêu biểu cho tín ngưỡng, tư tưởng châm ngon của cuộc sống là: 1) TIN ở chúa TRỜI; 2) Lạy chúa tôi! (tức lạy trời); 3) NHỜ TRỜI; 4) ƠN GIỜI mới có! Rõ ràng đây là một triết lý tín ngưỡng có sự giao thoa chung giữa các tôn giáo khác nhau nhưng cùng chung một ý tưởng.

Nếu nhìn theo triết lý Đạo Phật: Khi con người còn u mê thì tham lam, thù hận lẫn nhau nhưng khi được TRỜI PHẬT  soi sáng thì có lòng TỪ BI HỈ XẢ, rời bỏ THAM, SÂN, SI  cùng nhau hướng thiện, hướng tới “CỰC LẠC”. Hết kỳ “BẤT CẬP” tới tuần “THÁI LAI”.

– Với cùng chung một triết lý hướng thiện, vì đạo TRỜI và cũng vì sự tồn tại và phát triển, liên tưởng tới việc chuyển sang tiếng  Anh câu: “TRỜI cho còn có hôm nay” – Để phù hợp với tư duy tôn giáo văn hóa của Mỹ; phải chăng sẽ là: “We trust in GOD, who still gives us today”.

– Câu “Tan sương mặt đất, vén mây giữa trời”:

Thật may mắn là trong tiếng Anh cũng có từ “tan sương” là “The dew disappeared” và “vén mây”  là “Clouds dissipated” nên khi chuyển sang tiếng Anh ta có:

The landing dew has disappeared;

Dark Clouds dissipated in the sky

(ghi chú: các dấu gạch dưới là để tạo VẦN cho câu thơ khi chuyển sang tiếng ANH)

– Câu lục bát đầu của Nguyễn Du:

“Trời cho còn có hôm nay

Tan sương mặt đất, vén mây giữa trời”

Là câu mang ý nghĩa “nguyên nhân” cũng mang tính quy luật khách quan của thiên nhiên, cũng bao gồm cả ý tứ sâu xa về triết lý tín ngưỡng; tâm linh tôn giáo; vì vậy chuyển sang tiếng Anh khó hơn; phải làm sao gói ghém được sự đồng điệu về tư duy, lòng tin vào siêu nhiên; tôn giáo của người Việt và Mỹ nên “TRỜI” sẽ là “we trust in GOD”.

  • Còn câu lục bát thứ hai:

“Gặp nhau tay bắt mặt cười

Trăng rằm lại đẹp hơn mười rằm xưa”

Là câu mang tính “hệ quả”: thuận theo quy luật của tự nhiên nhờ “điềm giơi” ban mà con người được hưởng phúc may mắn! Cũng hợp với thuyết Nhân – Quả” của Đạo Phật.

Thơ trong “Kiều” của Nguyên Du: Câu chữ rất cô đọng xúc tích; hàm chứa nhiều ý nghĩa triết lý tôn giáo và thường thì câu thơ trước là nguyên nhân, nguồn gốc phát sinh ra câu thơ sau và câu thơ sau là hệ quả tất yếu của câu thơ trước (suy rộng ra là “đoạn” thơ trước và “đoạn” thơ sau và “khổ” thơ trước và “khổ” thơ sau).

Giữa các câu thơ thật ra là có “ẩn” các liên từ hoặc cụm liên từ. Các liên từ và cụm liên từ này phải ẩn vì phải đảm bảo niêm luật của thơ là sáu và tám từ không thừa không thiếu! Chính vì niêm luật ấy mà thơ lục bát của tiếng Việt vừa xúc tích ngắn gọn “nói ít hiểu nhiều”( Người khôn chỉ nói nửa chừng – để cho kẻ dại nửa mừng nửa lo!) ngoài ra luật bằng trắc trong THƠ tiếng Việt; sự nhịp nhàng của bậc “sáu, tám” cũng làm câu thơ khi đọc lên thánh thốt âm thanh; lên bổng xuống trầm như CÓ NHẠC trong THƠ! Chúng ta thất hạnh phúc và tự hào về “TIẾNG NƯỚC TÔI” và thầm biết ơn đại thi hào Nguyễn Du – người được cả thế giới vinh danh là “Danh nhân văn hóa” của nhân loại!

Để minh họa, chúng ta có thể hình dung trong hai câu thơ lục bát của Nguyễn Du nêu trong bài này: Giữa câu sáu đầu với câu tám tiếp theo có “ẩn” một liên từ “NÊN”. Giữa câu tám thứ nhất với câu sáu thứ hai có “ẩn” một cụm liên từ “để cho”. Chúng ta cũng nhận ra mối tương quan mật thiết với tính quy luật tự nhiên của tạo hóa giữa “cảnh” với “người”, “người” và “cảnh” (Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ?). Vì vậy tiếp câu sáu thứ hai: “Gặp nhau tay bắt mặt cười” lại “ẩn” Liên từ “NÊN” Trăng rằm lại đẹp hơn mười rằm xưa! Cái hay, cái giỏi của TIẾNG VIỆT ở đây là: không cần đưa các liên từ hay cụm liên từ vào giữa các câu thơ mà bất cư người Việt nào (dù trí thức hay người dân lao động chỉ nghe câu thơ lục bát truyền miệng) cũng hiểu ngay mối liên quan “nhân quả” giữa các câu thơ! Thật tuyệt vời khi nhận ra những nét đẹp của TIẾNG VIỆT!

Vì vậy tôi thiển nghĩ: Phải chăng khi chuyển sang tiếng Anh để người nước ngoài hiểu được “ẩn ý”; “ý tại ngôn ngoại” của THƠ NGUYỄN DU cần phải đưa vào câu dịch các liên từ tương ứng của tiếng Anh như: THAT = (vì vậy; thế cho nên; vậy mà); THEN = (rồi thì; rồi); SO = (vì vậy; thế cho nên; do đó; lại cũng…)

Với những thiển ý như vậy, tôi mạnh dạn “đánh trống qua của nhà Sấm” chuyển sang tiếng anh hai câu thơ lục bát của Đại thi hào Nguyễn Du trong trích đoạn “Kiều tái hồi Kim Trọng” như sau:

We trust in GOD who still gives us TODAY

That the landing dew disappeared

Then dark Clouds disipated in middle Sky

So we meet each other

Hands in hands with smiling eyes together

And full moon now is so beautiful more than

Ten times of full moon before

Nếu không thể chuyển dịch sang tiếng Anh ngắn hơn nữa thì càng chứng tổ TIẾNG VIỆT  mình xúc tích! Tuy nhiên cũng phải thừa nhận một điều mà là: nếu phân tích kỹ về tính chính xác trong NGỮ PHÁP thì TIẾNG VIỆT còn nhiều điểm chưa hoàn chỉnh; như trong NGỮ PHÁP  của nhiều NGON NGỮ CHÍNH THỒN PHỔ THÔNG; trong các VĂN BẢN PHÁP LÝ QUỐC TẾ (được công nhận dùng làm “đối chứng” trong giao dịch ngoại giao quốc tế!).

Chúng ta biết vậy để vừa gìn giữ tự hào về TIẾNG VIỆT nhưng cũng để biểu lộ lòng mong mỏi: Các nhà ngôn ngữ học; các nhà văn; tri thức hoạt động lĩnh vực ngôn ngữ văn học; văn hóa Việt Nam hãy chuyên tâm nghiên cứu để hết lòng đóng góp công sức trí tuệ của mình vào việc không ngừng tìm tòi, cải tiến, hoàn thiện, nâng cao chất lượng ngữ pháp, làm đẹp thêm TIẾNG VIỆT sánh vai cùng ngôn ngữ quốc tế!

Xin chân thành cảm ơn những ai đã bớt chút thời giờ đọc những dòng tản văn của tùy bút thiện cận này

Nguyễn Duy Huyên

ĐTPT số 71-72/2018

Check Also

IMG-7481

Lễ hội Pháo hoa quốc tế Đà Nẵng 2019: “Những dòng sông kể chuyện”

Chiều 19/3, UBND TP. Đà Nẵng và Tập đoàn Sun Group tổ chức họp báo …